Illegale tabaksverkoop breekt records in heel Europa
België loopt 963 miljoen euro inkomsten mis, ook retailers ondervinden schade
Begin juni werd het rapport over de illegale tabakshandel in 2025 voorgesteld, uitgevoerd door KPMG in opdracht van Philip Morris. Ondanks een dalende consumptie van legale sigaretten met 4%, stijgt de toename van illegale producten uit smokkel en namaak. In zeven Europese landen waaronder België ligt dat percentage hoger dan 20%.
Ruim 1 op 10 sigaretten is illegaal, waardoor 38 Europese landen samen 22,40 miljard euro aan overheidsinkomsten mislopen. Verhittingsproducten zijn een snelgroeiende categorie. En ondanks een verbod op snus en nicotinezakjes, blijven ze beschikbaar op de Belgische markt.
Europese markt wordt overspoeld
20 jaar in kaart
'Illicit cigarette and heated tobacco consumption, and oral nicotine share in Europe', uitgevoerd door consultancy- en auditbedrijf KPMG, heeft betrekking op 38 Europese markten. Dit zijn de 27 lidstaten van de EU, aangevuld met Albanië, Bosnië-Herzegovina, Kosovo, Moldavië, Montenegro, Noord-Macedonië, Noorwegen, Servië, Zwitserland, Oekraïne en het Verenigd Koninkrijk. Het gaat om een zogenaamde 'empty pack survey', onderzoek naar weggegooide verpakkingen.
De jaarlijkse studie is toe aan haar 20ste editie en zou dus een uitstekende basis kunnen vormen voor beleidsmakers. De evoluties laten zien welke maatregelen al dan niet een impact hebben op de consumptie. Volgens het rapport vereist een duurzame daling van de illegale handel een mix van voorspelbaar fiscaal beleid, proportionele regelgeving en consequente handhaving.
Onbegonnen strijd?
Sinds 2006 is de sigarettenconsumptie in de EU met 44% gedaald, terwijl het aandeel van illegale sigaretten is toegenomen met 60%. Daarbij verschuift de consumptie steeds meer naar de grote West-Europese markten. De werkwijzen van vervalsers worden steeds geavanceerder. Ze slagen er steeds beter in accijnszegels en beveiligingskenmerken na te bootsen, zoals functionerende QR-codes. Productie, opslag en transport zijn wereldwijd verspreid én flexibel; kleinere en frequentere zendingen bemoeilijken de detectie waardoor de netwerken moeilijker te ontwrichten zijn.
Cijfers spreken boekdelen
Illegale producten zijn enerzijds smokkelwaar (aangeschaft in een land met lagere belastingen, of belastingvrij gekocht voor export om door te verkopen tegen hogere prijzen) en anderzijds namaak (geproduceerd en verkocht door een andere partij dan de oorspronkelijke houder van het merk). Voor het eerst in meer dan 10 jaar zit de EU boven de grens van 10% illegale sigaretten, hetzij 55,3 miljard stuks en een geschat verlies van 22,4 miljard euro aan overheidsinkomsten.
Nog opvallender is dat illegale sigaretten meer dan 20% uitmaken van de totale consumptie in Frankrijk (41%), Ierland (35%), het Verenigd Koninkrijk (32%), België (25%), Cyprus (24%), Nederland (22%) en Litouwen (21%). Deze producten zijn voornamelijk afkomstig uit Wit-Rusland (32%) en Bulgarije (20%).
Trends bij nieuwe producten
Verhitte producten op basis van tabak blijven een relatief nieuwe categorie, met een stijging van de legale verkoop met 6,9% in 2025 tot 64,9 miljard tabakssticks in de 22 onderzochte markten. Italië is de grootste afnemer, gevolgd door Duitsland, Oekraïne en Polen. Het illegale aandeel blijft beperkt tot 1,2%.
Bij de orale nicotineproducten zijn nicotinezakjes het populairst, terwijl snus vooral domineert in Noorwegen en Zweden. Ondanks een verbod in België, Nederland en Duitsland, worden deze producten toch verkocht, zo blijkt ook uit gegevens van mystery shoppers. De omvang van deze markt is moeilijk exact te bepalen, maar wel blijkt dat net in deze drie landen het hoogste aandeel vervalste orale nicotineproducten wordt aangetroffen.
België bij slechtste van de klas
Smokkel- en namaaksigaretten namen in 2025 in ons land toe met 0,8 miljard stuks. De consumptie ervan piekt in de provincies Henegouwen en vooral Luxemburg. Deze toename heeft gevolgen voor de staatsfinanciën. In 2025 liep de Belgische overheid 963 miljoen euro inkomsten mis, een stijging met 77% tegenover 2024.
Net als in de rest van Europa is Bulgarije belangrijk voor de aanvoer van illegale sigaretten naar België: 1,18 miljard stuks in 2025, of 55%. Daarnaast blijft Turkije een belangrijk toevoerland. België is op zich dan weer een transithub naar Nederland en het Groothertogdom Luxemburg.
Effect van accijnzen en regelneverij
De aanhoudende groei van de illegale handel wordt aangewakkerd door accijnsverhogingen in België en door steeds strengere regels. De meeste gebruikers stoppen niet, maar schakelen over op producten buiten het legale circuit. Opvallend is dat een verbod op bepaalde producten ongewenste effecten heeft. Bijna drie jaar na het verbod op nicotinezakjes heeft de inspectie overtredingen vastgesteld in honderden winkels. Een op de vier winkels blijft het aanbieden; een op de vier producten is namaak. Bijna een derde had een ontoelaatbaar nicotinegehalte.
Resultaat: consumenten kopen ongeverifieerde producten zonder leeftijdscontrole, de handhaving wordt moeilijk, criminele netwerken tieren welig. Een sterk contrast met Cyprus, dat een regelgevend kader heeft en producten die voldoen aan opgelegde regels.
Bijna 3 jaar na het verbod op nicotinezakjes heeft de inspectie in honderden winkels inbreuken vastgesteld
Panelgesprek
Beleidsbeslissingen nemen op basis van evaluatie
Michele Riccardi, Deputy Director bij Transcrime: "De illegale handel is een complex fenomeen waarmee illegale geldstromen gemoeid zijn, die zich flexibel aanpassen. Zwart geld vindt altijd een weg, onder andere via hubs van cryptomunten of via valse import- en exportfacturen. De strijd vergt een geïntegreerde aanpak van banken, wetshandhaving, douane, autoriteiten en belastingdiensten. Dit alles moet Europa nog effectief integreren."
"Enkel politici die bereid zijn om bestaande wetten en procedures te evalueren, zijn in staat goede beslissingen te nemen. Ondertussen zijn we alert voor een pan-Europees crimineel netwerk. Er ontstaan hybride markten die bijvoorbeeld ook betrokken zijn bij mensenhandel. Wanneer je de illegale tabakshandel bestrijdt, pak je automatisch ook andere types van illegale handel aan."
Griekenland en Zweden tonen het goede voorbeeld
Christos Harpantidis, Group Chief Corporate Affairs Officer Philip Morris International: "De illegale tabakshandel vormt een sociaaleconomisch probleem; miljarden aan misgelopen belastinginkomsten zouden naar veiligheid of volksgezondheid kunnen gaan. Het probleem ligt bij een onvoldoende afgestemd beleid. Enkele landen begrijpen dit. In Griekenland bijvoorbeeld, is de illegale handel met 0,6% gedaald tot 14,1%. Daar zien we een combinatie van goede taxatie en handhaving, samenwerking met naburige landen. Deze aanpak wordt ondersteund door de bevolking."
"Frankrijk, België en Nederland nemen echter excessieve maatregelen. Hogere accijnzen en verboden drijven consumenten naar het illegale circuit. Neem nu Zweden, bijna een rookvrije samenleving met slechts 5% rokers. De illegale handel ligt er laag. De Zweden gebruiken hun gezond verstand. We kunnen hier best iets van leren. Hun recept is dat ze alternatieven zoals snus toelaten, terwijl het in de rest van Europa verboden is. In Zweden hebben ze een voorspelbaar fiscaal regime en geen extreme maatregelen. Ze hebben een langetermijnvisie."
Nauwere samenwerking met andere landen broodnodig
Donatas Škarnulis, Deputy Commander of the Lithuanian State Border Protection Service: "Met een 700 kilometer lange grens met Wit-Rusland hebben we geleidelijk geleerd hoe we de strijd op het land best aanpakken. Sinds 2023 zijn al onze grenzen uitgerust met camera's, detectiesystemen en fysieke obstakels. De douane controleert alle cargo. Desondanks neemt de illegale handel toe; vorig jaar verliep 84% van de illegale handel via het luchtruim."
"Een nieuw fenomeen zijn ballonnen: goedkoop, en ze overbruggen grote afstanden. We hebben er vorig jaar 600 onderschept. We gebruiken drones en hebben methodes ontwikkeld om de ballonnen te traceren en neer te halen. Illegale tabak is grensoverschrijdende criminaliteit. Dat betekent dat we nauwer samenwerken en knowhow, ontwikkelingen en tools delen met Letland en Estland."
Ook retailers lopen veel inkomsten mis
Stefano Betti is Deputy Director General bij Transnational Alliance to Combat Illicit Trade (TRACIT) en voormalig Senior Counsel bij INTERPOL. Wij stelden hem enkele vragen.
Hoe ver gaan polycriminele bendes?
"Illegale handel heeft altijd bestaan, maar heeft sinds de globalisering een explosieve groei doorgemaakt. Dit fenomeen floreert in een snel veranderend klimaat, gekenmerkt door instabiele Europese grenzen, de groei van online markten en veranderende consumentenvoorkeuren. Dit versterkt criminele netwerken, heeft als gevolg dalende overheidsinkomsten en veroorzaakt schade aan legitieme bedrijven. Illegale handel beperkt de mogelijkheden om te investeren in innovatie en nationale autoriteiten weten niet hoe ze het moeten aanpakken."
"Het probleem reikt verder dan enkel een belastingkwestie en brengt consumenten in gevaar omdat ze niet weten wat ze consumeren. De gevaren voor gebruikers van goederen op de zwarte markt liggen vooral op gezondheidsvlak. Denk aan vapes met een te hoog nicotinegehalte. De bendes die producten illegaal op de markt brengen, kunnen al dan niet gewelddadig zijn; dikwijls zijn ze dat wél. Het gaat om polycriminaliteit, afhankelijk van de opportuniteiten die zich voordoen. Dwangarbeid en zelfs mensenhandel komen regelmatig voor bij de productie van namaakproducten. Ondertussen kampen de plaatselijke retailers met de gevolgen. Ze lijden verlies en de verkoop verschuift naar online kanalen."
"De bendes die producten illegaal op de markt brengen, vertonen vaak gewelddadig gedrag. We hebben het hier over polycriminaliteit. Dwangarbeid komt regelmatig voor, en zelfs mensenhandel" - Stefano Betti, TRACIT Deputy Director General
Hoe reageren overheden het best?
"Wanneer regelgevende kaders de verkoop verbieden van veelgevraagde producten, is het normaal dat de illegale markt hierop inspeelt. Ten eerste moeten deze maatregelen telkens pragmatisch worden beoordeeld. Beleidsmakers dienen na te gaan wat de effecten zijn, evoluties in andere landen bekijken en toezien dat de wetten worden nageleefd. Gebrekkige handhaving bevordert de illegale handel."
"Ten tweede is een correcte implementatie van de bestaande Europese regelgeving essentieel. Het volstaat niet dat de juridische tools voorhanden zijn, ze moeten ook daadwerkelijk toegepast worden. Zo beschikt de EU over een kader voor de wederzijdse erkenning van bevriezings- en confiscatiebevelen, waardoor criminele vermogensbestanddelen grensoverschrijdend kunnen worden opgespoord en verbeurdverklaard. Ook voorziet de Tabaksproductenrichtlijn in traceerbaarheid en veiligheidskenmerken voor tabaksproducten."
"Helaas zijn er geen landen die echt als schoolvoorbeeld dienen. Sommige zijn sterker in het ontwikkelen van wetgeving, andere in de naleving en handhaving ervan, maar geen enkel land excelleert. De strijd vergt een multidisciplinaire aanpak; er is geen wondermiddel."
Kunnen we sommige verboden dan beter afschaffen?
"Beleidsmakers vergeten vaak dat het afschaffen van een wet niet automatisch betekent dat de situatie achteraf weer normaal wordt. Vergelijk het met de drooglegging in de VS in de jaren '20 en '30 van de 20ste eeuw. Na de opheffing bleven dezelfde criminelen actief in de economie. Eens een crimineel netwerk geïnstalleerd is, houdt het zichzelf in stand. We hebben behoefte aan nuance in het debat; de aanpak is niet simpel. Veel beleidsbeslissingen worden genomen op basis van ideologie, zonder rekening te houden met het grotere plaatje."