Vapen: het verbod voedt een snelgroeiende illegale markt

Huidig beleid minister Vandenbroucke roept meer dan één vraag op

Terwijl de minister van Volksgezondheid de wetgeving inzake vapen nog verder wil aanscherpen, krimpt de markt niet: deze verandert. En het is de illegale handel die floreert. Door de explosieve groei van de clandestiene verkoop, de toegenomen gezondheidsrisico's en de enorme belastingderving roept het huidige beleid vragen op.

Kiosk sprak met Laurent Fierens Gevaert, Senior Government Affairs Manager bij British American Tobacco (BAT), om een sector in verandering te analyseren waar regulering paradoxaal genoeg de smokkel stimuleert.

Een markt hertekend door illegale handel

In 2025 was vapen in België goed voor bijna 323 miljoen euro, met 580.000 volwassen gebruikers (*). Officieel zijn er strenge beperkingen ingevoerd om deze producten minder toegankelijk te maken. Officieus hebben deze maatregelen vooral een groot deel van de consumptie naar parallelle circuits verplaatst.

De cijfers spreken voor zich: 53% van de waarde van de vapeproducten (ofwel 155 miljoen euro) en 37% van de volumes zijn via de illegale markt verhandeld. "Deze cijfers tonen aan dat de illegale markt niet langer een marginaal fenomeen is", benadrukt Laurent Fierens Gevaert (BAT). "De illegale handel hertekent de hele markt en verzwakt de handelaars die zich aan de regels houden."

Volgens BAT hebben drie regelgevende maatregelen dit fenomeen versterkt:

• Het verbod op wegwerpbare elektronische sigaretten vanaf januari 2025 heeft de vraag niet weggenomen, maar heeft deze naar illegale kanalen verplaatst. Zodoende blijft 25% van de dampers wegwerpbare elektronische sigaretten gebruiken, welke nu buiten de legale markt worden gekocht. Deze producten, die vaak niet aan de normen voldoen, bieden grotere verpakkingen, hogere nicotinegehaltes, fantasierijke aroma's en verboden functies, en worden verkocht via niet-gespecialiseerde verkooppunten, illegale websites en sociale netwerken.
• Het verbod op het uitstallen van producten in winkels, dat sinds vorig jaar van kracht is, heeft het legaal aanbod onzichtbaar gemaakt, zonder dat dit de vraag heeft verminderd. Deze maatregel heeft paradoxaal genoeg het onderscheid met illegale producten vervaagd en de aanwezigheid ervan versterkt, omdat deze nog steeds ruimschoots zichtbaar is op internet en sociale netwerken.
• Het ontbreken van effectieve controles op het verbod op online verkoop, dat sinds 2016 van kracht is, biedt criminele netwerken een ideale toegangspoort. Het resultaat: buitenlandse websites, informele spelers en oneerlijke concurrenten nemen toe, terwijl Belgische handelaars hun klantenbestand en markt zien afbrokkelen.

Aroma's: een centraal thema voor volwassenen

Voor 95% van de volwassen gebruikers zijn niet-tabaksaroma's, meestal fruit- of mentholaroma's, essentieel. Ze vormen een belangrijk hulpmiddel om afstand te nemen van de smaak van traditionele sigaretten en zo het tabaksgebruik te verminderen of te stoppen.

"Ervaringen elders in Europa tonen aan dat een verbod op deze aroma's er niet toe leidt dat consumenten overstappen op tabakssmaak of stoppen met roken. In Nederland, Estland en Denemarken hebben verboden vooral geleid tot grensoverschrijdende aankopen, informele handel en een explosieve toename van illegale import", benadrukt Laurent Fierens Gevaert.

In België verwerpt 68% van de dampers een verbod op aroma's, en slechts 16% steunt het. De economische prognoses zijn duidelijk: een dergelijke maatregel zou de parallelle markt enorm doen groeien en de belastinginkomsten nog verder doen dalen. Nu al verliest de staat 30% van de accijns- en btw-inkomsten gelieerd aan dampen, ten gunste van de illegale markt.

Jongeren: een doelgroep voor volksgezondheid...

...maar een ongepaste reactie

Er bestaat consensus over de intentie om minderjarigen te beschermen. "Maar het verbieden van alle aroma's is niet de oplossing: jongeren consumeren al voornamelijk illegale producten, die online of via informele verkopers verkrijgbaar zijn", aldus Laurent Fierens Gevaert.

Volgens BAT zijn er effectievere alternatieven:

• Versterking van de controles: websites, sociale netwerken, straatverkopers, niet-gespecialiseerde winkels; dit zijn de belangrijkste bronnen van illegale producten. Gerichte, versterkte controles zijn essentieel en geen nieuwe verboden.
• Verbetering van de leeftijdsverificatie: identificatietechnologieën, verkoopvergunning, graduele sancties; een modern en gestructureerd systeem kan de toegang voor minderjarigen drastisch beperken.
• Consumenten informeren: bijna de helft (45%) van de gebruikers van wegwerpproducten was niet op de hoogte van het verbod. Hetzelfde geldt voor 50% van de online kopers. Betere informatie zou het onbedoeld kopen van illegale producten beperken.
• Verantwoordelijkheid leggen bij digitale platforms: websites, marktplaatsen, sociale netwerken: dit zijn de belangrijkste hubs voor illegale handel. Het is essentieel om een gestructureerde dialoog te voeren met deze actoren om websites en personen die niet-conforme producten verkopen te kunnen blokkeren.

Het verbod, een illusie voor de volksgezondheid

Voor BAT zou een totaalverbod op aroma's noch jongeren, noch consumenten, noch de overheidsfinanciën beschermen. Het zou de vraag alleen maar verplaatsen naar een parallelle markt die al in volle groei is. Voor handelaren die zich aan de wet houden, is de opkomst van illegale handel niet alleen een economische uitdaging, maar ook soms een kwestie van overleven.

Om minderjarigen echt te beschermen, moeten de controles worden verscherpt, consumenten beter worden geïnformeerd, de traceerbaarheid van producten verbeterd worden en de leeftijd systematisch gecontroleerd worden. Daarnaast moet een aantrekkelijke en streng gereguleerde legale markt voor volwassenen consumenten in stand worden gehouden.

"Zonder een koerswijziging dreigt de hele sector illegaal te worden", besluit Laurent Fierens Gevaert. Belgische handelaars zouden het eerste slachtoffer zijn van deze situatie, net als volwassen consumenten die toegang willen tot kwaliteitsvolle vapeproducten. De staat zou op zijn beurt verzwakt worden en machteloos staan tegenover een parallelle economie die hij paradoxaal genoeg zelf heeft helpen versterken.

(*) Dit is volgens een onderzoek naar de Belgische markt voor e-sigaretten, uitgevoerd in januari 2026, door ECigIntelligence, een onafhankelijk bureau voor economische monitoring dat zich toelegt op de sector van de elektronische sigaret.